intikat şartları

  • * islam hukukuna göre, evlilik akdinin kurucu şartlarıdır. bu şartların bulunmaması halinde akit batıl olur.
    bu şartlar; taraflara ve ehliyete ilişkin şartlar, irade beyanı ile ilgili şartlar, meclis birliği ilkesi ve evlenmenin engellerinin bulunmaması şeklinde dört grupta incelenebilir.
    1. taraflar ve ehliyete ilişkin şartlar
    islam hukuku nikah akdinin taraflarına erkek ve kadının yanında veli ve vekilleri de dahil etmiştir.
    a. ehliyet
    * evlenme ehliyeti, tarafların başkalarının izin ve onayına ihtiyaç olmadan kendi irade beyanlarıyla nikah akdi yapabilmeleridir.
    * evlenme ehliyeti için iki şart aranmıştır: temyiz kudreti ve buluğ.
    hanefi hukukçularına göre evlenme ehliyetinin alt yaş sınırı kızlarda 9, erkeklerde 12'dir. bu yaş sınırlarının altına buluğ iddiasında bulunamazlar. üst yaş sınırı konusunda ise henefi mezhebinin kurucuları farklı içtihatlarda bulunmuşlardır. osmanlı devleti'nde hukuk-ı aile kararnamesi'ne kadar evlenme ehliyeti konusunda ebu yusuf ve imam muhammed'in görüşü tercih edilmiş, yani 15 yaşını dolduran kız ve erkeklerin -biyolojik olarak buluğ çağına ermeseler de otomatik olarak baliğ kabul edilmiş- evlenme ehliyetine sahip oldukları kabul edilmiti. bu kararname ile bu kez ebu ahnife'nin görüşü kabul edilerek üst yaş sınırı kızlarda 17, erkeklerde ise 18 olmuştur.

    * nikah akdindeki yaş sınırları evlenme ehliyeti açısından aranmaktadır. yoksa islam hukuku nikahta taraflar için bir yaş sınırı getirmemiştir.
    şer'i hukuka göre hangi yaşta olurlarsa olsun çocuklar evlenebilirler. osmanlı devleti'nde de hukuk-ı aile kararnamesi'ne kadar bu tür uygulamalar görülmekte idi. bu kararnamenin getirdiği yeniliklerden birisi de evlenme yaşına bir sınır getirilerek 9 yaşın altındaki kız çocukları ile 12 yaşın altındaki erkek çocuklarının velileri tarafından da olsa evlendirilmelerinin yasaklanmasıdır.

    * hanefi mezhebi ve osmanlı uygulamasında hukuk-ı aile kararnamesi'ne kadar evlenme ehliyeti bulunmayan akıl hastalarının velileri tarafından evlendirilmeleri mümkünk, hukuk-ı aile kararnamesi ile akıl hastalarının zaruret olmadıkça velileri tarafından da evlendirilmeyecekleri hükme bağlanmıştır(hak, m.9).

    b. evlenmede velayet
    islam hukukçuları nikahta velayeti iki kısma ayırmışlardır..
    birincisi, sadece buluğa ermiş kızlar üzerinde uygulanabilen ihtiyari velayet (velayet-i nedb,
    diğeri ise veliye velayeti altındaki küçüğü rızası hilafına evlendirme yetkisi veren zorlayıcı velayet (velayet-i icbar)tir.
    * velayet-i nedb ancak buluğa emiş (evlenme ehliyetine sahi) kızlar üzerinde uygulanabilir. bu velayet türünde veli kızın rızasını almadan onu evlendiremez.
    hanefi mezhebi ve osmanlı devleti de temyiz gücüne sahip olarak buluğa ermiş olan bir kızın velisi tarafından cebren, rızası hilafına evlendirilemeyeceği görüşünü kabul etmektedir.
    * velayet-i icbar velilerin evlenme ehliyetine sahip olmayan kişiler üzerinde kullandığı velayet hakkını nitelendirmiş ve veliye velayeti altındaki kişileri rızalarını almadan evlendirebilme yetkisi vermiştir.
    hanefilerde asabe sayılan bütün hısımlar sırasıyla, baba, dede, anne-baba bir ve baba bir erkek kardeşler ve oğulları, anne-baba bir ve baba bir amcalar ve oğulları zorlayıcı velayet yetkisine sahiptir. bunlar yoksa bu yetki zev'il erham olan kişilere geçer. hatta osmanlı uygulamasında bu yetkiyi anneye de tanımıştır.
    bu kadar geniş bir zümreye tanınan bu yetkinin yarattığı sakıncaları ortadan kaldırabilmek için hanefi mezhebi "hıyarü'l buluğ (buluğ muayyerliği)" müessesini kabul etmiştir. ebu hanife ve imam muhanne'e göre baba ve dede dışında zorlayıcı velayet yetkisine sahip olan bir veli tarafından evlendirilen küçükler buluğa erince bir seçim hakkına sahiptirler. isterlerse evlilik akdini devam ettirirler, isterlerse nikahı feshettirebilirler. babası ve dedesi tarafından evlendirilen küçüklerin ise böyle bir seçim hakkı yoktur.
    bu yetkiyi kullanmak isteyen babası ve dedesi dışındaki velisi tarafından zorlayıcı velayetle evlendirilen küçük kızlar buluğa erdikleri an veya nikahtan haberdar olur olmaz şahitler huzurunda evliliği feshettireceklerini hemen beyan etmelidirler. aksi takdirde seçim hakkı düşer.
    erkek buluğa erdiği anda fesih hakkını kullanmak zorunda değildir. açıkça veya zımnen nikahı kabul ettiğini bildirmedikçe fesih hakkı hayatı boyunca devam eder.
    nikahın feshi her iki tarafın da hazır bulunduğu bir celsede kadı tarafından gerçekleştirilir. kadı karar vermedikçe evlilik devam eder.

    c. evlenmede vekalet
    * vekalet, bizzat nikah akdi yapabilme ehliyetine sahip olan kişilerin bu yetkilerini bir vekil vasıtasıyla kullanabilmeleridir.
    *hanefi mezhebine göre hem kadın hem de erkek vekil aracılığıyla evlenebilir. vekilin akdettiği evlenme tıpkı taraflar yapmış gibi hüküm doğurur.
    *vekil aracılığıyla yapılan nikah akitlerinde en önemli nokta müvekkilin evlenme ehliyetine sahip olmasıdır. buna karşılık evlenmede vekil olacak kişide sadece mümeyyiz olma şartı aranır. bunun için köle ve temyiz kudretine sahip küçükler de nikahta vekil olabilirler.
    *vekilin erkek olması da şart değildir.
    * evlenmede vekaletin yazılı veya sözlü olarak verilmesi yeterlidir.
    * vekil aracılığıyla evlenmede vekilin müvekkilinden aldığı yetkiyi aşması durumunda nikah akdi mevkuf hale gelir. vekil aracılığıyla evlenen taraf icazet verirse geçerli olur, vermezse fesih olur.
    * ayrıca bu konuda (bkz: fuzulinin nikahı)

    2. irade beyanına ilişkin şartlar
    * irade beyanından kastedilen icap ve kabul beyanları olup, evliliğe yönelik rızalarının göstergesidir.
    * irade beyanlarının esas itibariyle sözlü olması gerekmektedir. akit meclisinde hazır olmayan kimseler için yazılı; sağır ve dilsizler için de belirli işaretlerle olması mümkündür.
    * taraflar irade beyanlarını nikah meclisinde hazır bulunarak bizzat ortaya koyabilecekleri gibi vekilleri aracılığı ile de bunu gerçekleştirebilirler.

    islam hukukunda irade beyanının geçerli olabilmesi için birtakım şartlar aranmaktadır:
    - icap ve kabul beyanlarının taraflarca işitilebilecek ya da anlaşılabilecek tarzda ortaya konması gerekir.
    - irade beyanından tarafların evlenme konusundaki niyetlerini açıkça anlaşılmalı ve icap ve kabul beyanları birbirine uygun olmalıdır. icap ve kabul arasında hata, hile ve ikrah sebebi ile bir fark olursa evlenmenin inikat etmeyeceği kabul edilmiştir.
    - icap ve kabul beyanlarının geciktirici bir şarta bağlanmaması gerekir. burada kastedilen şey nikah akdinin taliki(akdi askıya alıcı) ve infisahi(bozucu) bir şartı içermemesidir. osmanlı devleti'nde yüzyıllarca evliliğin hiçbir şarta bağlanmayacağını kabul eden hanefi görüşü uygulanmıştır. fakat 197 hukuk-ı aile kararnamesi ile bu konuda köklü bir değişiklik getirilerek hanbeli mezhebinde olduğu gibi kadınların nikah akdi sırasında eşlerinin ikinci bir evlilik yapmayacaklarını şart edebilecekleri görüşü benimsenerek kanunlaştırılmıştır.

    3. mecllis birliği ilkesi
    * bu ilkeye göre taraflar evlenme konusundaki iradelerini nikah meclisinde araya başka bir iş veya icaptan dönüşü ifade eden bir davranış girmeden açıklamak zorundadırlar.
    * nikah meclisi icabın yapıldığı andan itibaren başlar ve tarafların birbirlerinden ayrıldıkları yani toplantı yerini tek ettikleri ana kadar devam eder. bu iki an arasında kalan süre içinde her zaman kabul beyanı açıklanabilir.
    * mektup ya da elçi göndermek suretiyle yapıla icaplarda meclis birliği mektubun okunduğu veya elçinin görevini yerine getirdiği mecliste sağlanır.

    4. evlenme engellerinin bulunmaması
    islam hukukunda "muharremat" şeklinde ifade edilen evlenme engelleri, evlenmeyi devamlı veya geçici olarak yasaklayan durumlardır.
    buna göre evlenme engelleri;
    a. daimi evlenme engelleri
    hiçbir durumda ortadan kalkmayan ve taraflar arasındaki nikah akdini ebedi olarak engelleyen durumlardır.
    * nisa 22/23. maddelerde açıklandığı üzere daimi evlenme engelleri:

    aa. kan hısımlığı:
    kan hısımlığı sebebiyle evlenilmesi yasak olanlar dört gruptur.
    - usul; ana, nine, baba, dede.
    - füruu; oğul, kız ve bunların çocukları(torunlar)
    - ana-babanın füruu ve bunların çocukları; kardeşler ve kardeş çocukları (yeğenler)
    - dede ve ninenin füruu; amca, hala, teyze, dayı. burada evlenme yasağı birinci derece için söz konusudur. amca, teyze, dayı ve hala çocukları ile evlenme konusunda herhangi bir yasak getirilmemiştir.

    * HAK (hukuk-ı aile kararnamesi), kan hısımlığı ile ilgili evlenme engellerini aynen kabul etmiştir (hak, m.17).

    bb. sıhrî hısımlık:
    evlenmeden doğan hısımlık sebebiyle kendileriyle evlenilmesi yasak olanlar da dört gruptur.
    - usulün eşleri; baba veya dedenin hanımları, üvey anne ve üvey nineler
    - füruunun eşleri; çocuk ve torunların eşleri, yani gelinler.
    - eşin usulü; kayın valide ve nineler
    - eşin füruu; üvey kızlar ve torunlar. üvey kızın haram olması için sadece anneyle nikah akdi yapmak yeterli olmayıp, evliliğin fiilen başlaması da gerekmektedir.

    * Hak, sıhrÎ hısımlıktan doğan evlenme engellerini de aynen kabul etmiştir. anacak kararnameye kadar osmanlı'da geçerli olan hanefi içtihadına göre kişi zina ettiği kimsenin usul ve füru ile evlenemez. oysa hukuk-ı aile kararnamesi'nde bu lpnuda zina sıhrî hısımlık doğurmaz diyen Şafii içtihadına uyulmuştur.

    cc. süt hısımlığı:
    kendisinden olmayan bir çocuğu emziren kadın ve onun belirli derecedeki akrabaları ile çocuk arasında kurulan hısımlığa denmektedir.
    bu hısımlığın kurulabilmesi için süt emme olayının çocuğun ilk iki yaşı içinde olması gerekmektedir.
    hanefi ve malikilere göre emilen sütün az ya da çok olmasının bir önemi yoktur.
    şafiiler ve hanbeliler ise beş doyurucu ve fasılalı emişin şart olduğugörüşündedirler.

    * süt emen çocuğu süt emziren kadının öz çocuğu olarak kabul edersek, öz çocuk o aileden kimse ile evlenemez.
    süt hısımlığından doğan evlenme engelleri hak m.18'de düzenlenmiştir.

    b. geçici evlenme engelleri
    bu engeller, mevcut olduğunda tarafların evlenmesini engelleyen ancak ortadan kalkması her zaman mümkün olan engellerdir.
    * belli başlı geçici evlenme engelleri şunlardır:
    - din ayrılığı: müslüman bir erkek ehl-i kitap olmayan gayrimüslim bir kadınla evlenemez.
    müslüman bir erkek ehl-i kitap bir gayrimüslim ile kadının dinini değiştirmesine gerek olmadan evlenebilir. fakat müslüman bir kadının ehl-i kitap da olsa gayrimüslim bir erkek ile evlenmesi mümkün değildir.
    * hak m.58'de müsüman bir kadının gayrimüslim ile yapacağı nikah akdinin batıl olacağını söylenmiştir.

    - üçlü boşanmadan doğan evlenme engeli: karısını üç kez boşayan erkek, onunla yeniden evlenemez. bu engelin ise ortadan kalkabilmesi için hülle kurumunun devreye girmesi gerekmektedir.

    - iddete bağlı evlenme engeli: iddet, evliliğin ölüm, boşanma veya fesih sebeplerinden biriyle sona ermesi halinde kadının yeniden evlenebilmek için beklemeye mecbur olduğu süredir.
    * kocası ölen kadının beklemesi gereken iddet 4 ay 10 gün, boşanmış ya da nikahı feshedilmiş kadının beklemesi gereken iddet süresi 3 aydır. kadın hamile ise iddet doğumla sona erer.
    ancak iddet sona erdikten sonra bu kadınlarla evlenmek mümkündür.

    - çok eşliliğe bağlı evlenme engeli: islam hukukunda belirli şartlarda aynı anda birden fazla kadınla evli olmaya izin verilmiş ve bu durum "taaddü'l zevcat" olarak ifade edilmiştir.
    bunun sınırı da dört eş olarak belirlenmiştir. dört eşi bulunan biri, beşinciyi alamaz. fakat eşlerden birinin ölümü veya boşanması durumunda alabilir.

    - kadının başkasıyla evli olması: islam hukukunda bir kadının aynı anda birden fazla erkekle evlenmesi haram olduğundan evli bir kadınla nikah akdi yapılamaz.

    - iki hısımla birden evlenmek: aynı anda iki hısımın bir nikahta buluşamayacağı anlamına gelmektedir. ölçü ise: evlenilmek istenen kadınlardan birisi erkek olarak varsayıldığında diğeri ile evlenmesi yasak ise bu kadınları bir nikah altında birleştirmek de yasaktır.

    not: bunların dışında diğer mezheplerin de kabul ettiği bazı evlenme engelleri de mevcuttur.
    örneğin; maliki, şafii ve hanbelilere göre ihram halinde evlenme yasaktır. yine malikilere göre ölüm hastalığı da evlenme engelidir. ölüm hastası olan kadın ya da erkeğin yaptığı evlenme akdi batıldır.

    2

    bizi takip edin

    omü sözlük © 2015


    birtakım şeyler: iletişim - - -